Chùa Ông

Một viên tướng thua trận thành thánh

Người được thờ trong miếu là một viên tướng có thật. Quan Vũ, tự Vân Trường, cầm quân thời Tam Quốc, phò nhà Hán, đánh Ngô diệt Ngụy. Ông sinh khoảng năm 160, thua trận và mất năm 219. Đời sau không để ông nằm yên trong sử. Vua Ung Chính năm 1725 ra lệnh cả nước dựng Võ miếu thờ ông, dùng đúng lễ nghi vốn dành riêng cho Khổng Tử. Mười một năm sau, vua Càn Long phong ông làm Sơn Tây Quan Phu Tử — người thứ hai trong lịch sử Trung Quốc mang danh hiệu Phu Tử, sau chính Khổng Tử. Một tướng bại trận, xa dần theo năm tháng, hóa thành người ngang hàng bậc thầy muôn đời.

Trước năm Khánh Đức Quý Tỵ

Trước năm Khánh Đức Quý Tỵ — tức trước năm 1653 — người Minh Hương và người Việt cùng dựng một ngôi miếu giữa phố, ngay chỗ đối diện chợ Hội An hôm nay mang số 24 Trần Phú. Không phải một bên dựng cho một bên: hai cộng đồng góp công, góp của, dựng chung một chỗ thờ. Miếu mang ba tên. Người Hội An quen gọi Chùa Ông, sách vở ghi Quan Công Miếu, còn tên chữ khắc trên biển đọc là Trừng Hán Cung, ba chữ Hán 澄漢宮. Ba tên, một chỗ đứng, giữa lòng phố cổ.

Một bài thơ dưới cờ quân Trịnh

Năm 1774, phong trào Tây Sơn nổi lên từ 1771 đã làm chủ được vùng Nam Trung Bộ, chiến sự Đàng Trong đổi hướng. Quân Trịnh cất binh nam tiến: Hoàng Ngũ Phúc giữ chức đại tướng, Nguyễn Nghiễm giữ chức tả tướng, thống lĩnh ba vạn quân thủy bộ. Đầu năm 1775, quân Trịnh chiếm Phú Xuân, chúa Nguyễn bỏ chạy về Nam, quân Trịnh đuổi theo tới tận Quảng Nam, giao tranh với quân Tây Sơn ngay trên đất Hội An. Sau trận, Nguyễn Nghiễm — thân phụ của Nguyễn Du, người sau này viết Truyện Kiều, và cũng mất ngay trong năm ấy — ghé thăm miếu Quan Công. Đứng trước ngôi miếu, ông đề hai bài thơ chữ Hán, gửi vào đó tấm lòng phò một triều đình chính thống, ví mình với Quan Vũ năm xưa một lòng phò Hán. Hai quan văn theo trong đoàn quân, Uông Sĩ Dư và Nguyễn Lệnh Tân, mỗi người họa lại một bài. Bốn bài thơ ấy được khắc lên ba tấm biển gỗ, và tới hôm nay, hơn hai trăm năm sau, ba tấm biển ấy vẫn treo nguyên chỗ cũ trước mặt tiền chính điện.

Một khám thờ, nhiều vị

Bước vào chính điện, không chỉ một mình Quan Công ngồi đó. Bên cạnh ông là Quan Bình, người con nuôi, và Châu Thương, viên bộ tướng trung thành nhất đời ông. Hai con ngựa thờ đứng chầu hai bên, cao bằng ngựa thật: ngựa bạch bên tả, Xích Thố bên hữu, chính con ngựa Tào Tháo từng tặng Quan Vũ. Bàn thờ phụ dành riêng cho Khổng Tử và Chúa Tiên.

Ảnh · Franzfoto · Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0

Đầu đời Nguyễn, triều đình không dừng ở một ngôi miếu. Vua cho dựng miếu Quan Công ở 23 tỉnh thành trong cả nước, ban sắc phong để dân thờ cúng. Thần hiệu cao nhất ông nhận được là một chuỗi tôn hiệu dài, đọc hết một hơi mới xong: “Quan Thánh Đế Quân Hộ Quốc Tí Dân Hiển Hữu Công Đức Dực Bảo Trung Hưng Đại Vương Tôn Thần”. Từ một cái tên riêng của cộng đồng người Hoa, Quan Công trở thành một vị thần của triều đình Việt.

Ba trăm lạng bạc của một vị vua

Năm 1825, vua Minh Mạng tuần du Quảng Nam. Trước chuyến đi, vua đã dặn trước: tuần du cốt để xét quan lại, ban ơn huệ cho dân, và Quảng Nam tuy không giàu có như trước nhưng vẫn đông người ở, hàng hóa tụ tập. Đại Nam thực lục chép rõ ngày xa giá tới Hội An: vua tha năm phần mười số thuế cho dân Minh Hương, rồi ban bạc cho hai ngôi đền trong phố — đền Quan Công 300 lạng, đền Thiên Phi 100 lạng. Cùng ngày, vua còn đổi tên một ngôi chùa mới dựng ở xã Hải Châu Chính thành chùa Phúc Hải, sắc cho quan trấn làm biển ngạch cấp cho. Đọc lại lời vua dặn trước chuyến đi, tấm bạc ấy là chính sách, không phải chuyện ghé thăm cho có lệ. Từ đó, ngôi miếu của người Minh Hương và người Việt mang thêm một tầng công nhận: tầng của triều đình.

Năm tấm bia, hai tấm không đề năm

Trong miếu còn giữ năm tấm bia đá. Hai tấm cổ nhất không đề theo niên hiệu triều đình nào, chỉ ghi “Long Phi”, cách tính năm riêng mà cộng đồng Hoa kiều dùng khi không muốn nhắc niên hiệu nhà Thanh. Ba tấm còn lại ghi rõ: Minh Mạng năm thứ tám tức 1827, Tự Đức năm thứ mười bảy tức 1863, Thành Thái năm thứ mười sáu tức 1904. Tưởng Vi Văn, giáo sư Đại học Thành Công (Đài Loan), đọc cả năm tấm qua ba đợt điền dã tại chỗ, năm 2012 tới 2014, rồi rút ra một điều: người đứng ra trùng tu qua từng đợt phần lớn là người Minh Hương, không phải lớp Hoa kiều mới sang.

Bốn dãy nhà xếp hình chữ khẩu

Toàn bộ miếu xây theo hình chữ khẩu, bốn dãy nhà khép kín quanh một khoảng sân trời: tiền đình phía trước, hai dãy tả hữu hai bên, chính điện phía sau cùng. Mái lợp ngói ống men xanh lục. Hồ sơ di tích của trung tâm bảo tồn di sản ghi diện mạo hiện nay của miếu định hình từ một đợt trùng tu thế kỷ XIX. Cửa chính hai cánh chạm nổi đôi rồng xanh uốn mình trong mây. Wikipedia tiếng Việt, dẫn theo một cuốn sách hướng dẫn in, chép chiếc chuông đồng trong miếu nặng hơn nửa tấn, còn chiếc trống lớn đặt trên giá gỗ là vật vua Bảo Đại ban tặng.

Ảnh · Chainwit. · Wikimedia Commons · CC BY 4.0

Giữa bốn dãy nhà, khoảng sân lộ thiên trồng một hòn non bộ, ánh sáng rọi thẳng xuống giữa các mái nhà bao quanh.

Quốc hữu hóa, và không được trả lại

Năm 1975, đất nước thống nhất. Miếu Trừng Hán Cung, cùng Tụy Tiên Đường ở số 14 Trần Phú ngay bên cạnh — nơi người Minh Hương thờ tiền hiền của mình — đều bị đưa vào diện quản lý nhà nước. Trước đó, Hội đồng Ngũ Hương của Minh Hương xã vẫn đứng ra chăm sóc, lo việc tế lễ ở Trừng Hán Cung; sau 1975 Hội đồng ngừng hoạt động, UBND phường Minh An tạm đóng cửa coi sóc. Sau đổi mới, Tụy Tiên Đường được trả lại cho một ban quản trị người Minh Hương tự đứng ra coi sóc. Trừng Hán Cung thì không. Một thành viên ban quản trị ấy nói với nhà nghiên cứu Tưởng Vi Văn lý do: nơi này đông người tới cúng, và khoản tiền hương khói không nhỏ. Năm 1987, Ban Quản lý Di tích và Dịch vụ Du lịch Hội An cử người mở cửa lại chính thức. Từ năm 1997, Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An tiếp quản, đứng ra tổ chức lễ hội tới tận hôm nay.

Ảnh · Nguyễn Đông / VnExpress

Một trăm chín mươi hai bàn thờ trong nhà dân

Không phải ai thờ Quan Công cũng ra tới miếu. Năm 1982, một cuộc khảo sát trong phố đếm được 192 khám thờ Quan Công đặt ngay trong nhà dân. Mỗi giới thờ ông vì một lý do riêng. Giới buôn bán thờ ông làm thần Tài, vì tương truyền thuở hàn vi ông từng đi bán đậu phụ. Giới học hành thờ ông làm thần Văn, vì ông hay đọc và làm theo sách Xuân Thu. Giới lính tráng thờ ông làm thần hộ mệnh, vì ông là tướng tài kiêm mưu lược. Một vị thần, chia đủ vai cho từng nghề. Chín năm sau, ngày 29 tháng 11 năm 1991, miếu chính thức được xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia.

Đối diện chợ, giữa những cuộc mua bán

Miếu đứng ngay đối diện chợ Hội An. Người được Tưởng Vi Văn phỏng vấn kể ngược lại: chính vì miếu đối diện chợ nên tranh chấp mua bán mới đưa tới đây. Tương truyền có những giao dịch mua chịu, bán chịu cả thuyền hàng lớn, chỉ nhờ một lời thề trước miếu làm tin. Tưởng Vi Văn, điền dã tại chỗ suốt các năm 2012 tới 2014, ghi lại lời hai người dân phố, một người Minh Hương và một người Hoa đời thứ ba: nhiều vụ tranh chấp mua bán vẫn được đưa ra trước Quan Công tìm cách hòa giải. Người tới thắp hương ở đây hôm nay không phân biệt gốc gác, người Việt, người Minh Hương, người Hoa cùng lui tới một chỗ thờ. Cách đó không xa, ở Hội quán Quảng Đông, lớp người Hoa tới sau lại dựng riêng một bàn thờ Quan Công của mình. Một vị thần, hai nơi thờ, hai lớp người.

Ngày hai mươi tư tháng Sáu

Hằng năm, vào ngày 24 tháng 6 âm lịch, Hội An lại có một ngày hội. Mở đầu là ba hồi chiêng trống, rồi một con heo quay, một mâm xôi vò và một mâm bánh bao bày sẵn trước điện. Chủ tế mặc áo rộng, thắt đai chỉnh tề, quỳ lạy trước điện Quan Công theo lời xướng của hai người đứng chầu Đông, Tây. Tới lời xướng "Tuyên độc chúc", văn tế viết bằng chữ Hán trên giấy vàng được đưa xuống cho người đọc, đọc xong thì đốt. Sau đó, đoàn múa lân vào bái Ông, khép lại buổi lễ.

Ảnh · Quang Ngọc / Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An

Năm 2026, ngày vía rơi vào mùng 6 tháng 8, chương trình thành phố công bố trước có diễn xướng lân, sư, rồng đi khắp các tuyến phố cổ. Báo chí từng đăng ảnh đoàn lân sư rồng quốc tế biểu diễn trong lễ vía những năm khác. Nhưng đông nhất trong năm không phải ngày vía chính. Hằng năm, từ 14 đến 16 tháng 1 âm lịch, dịp Tết Nguyên Tiêu — rằm đầu tiên của năm âm lịch — hàng nghìn người từ Hội An và các vùng lân cận kéo về xin lộc, xếp hàng hai ba tiếng đồng hồ mới tới lượt vào thắp hương. Gần bốn trăm năm sau ngày người Minh Hương và người Việt cùng dựng miếu, ngôi miếu vẫn đứng nguyên chỗ cũ, và người ta vẫn tới.