Giếng Bá Lễ

Tương truyền từ thời Champa

Ở phường Minh An có một con hẻm nhỏ nối đường Phan Châu Trinh với đường Trần Hưng Đạo, người phố cổ gọi là kiệt Bá Lễ. Giữa hẻm là một cái giếng xây gạch hình vuông, thành cao 0,8m, tô xi măng. Ai cần nước cứ ra múc, không phân biệt nhà nào.

Người trong phố kể giếng có từ thời Champa, khoảng thế kỷ VIII, thế kỷ IX, khi thuyền buôn Ba Tư và Ả Rập còn ghé cửa sông lấy nước ngọt trước khi ra khơi tiếp. Chuyện kể như vậy, và không ai ở Hội An hôm nay còn nhớ tên gọi đầu tiên của giếng là gì.

Cái tên giếng mang bây giờ chỉ có từ đầu thế kỷ sau.

Gạch không vữa, khung gỗ lim

Theo hồ sơ của Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An, giếng rộng 20m², sâu 4m, đáy có khung gỗ lim hình vuông đỡ cả thành giếng, phần thành xây bằng gạch Chăm không trát vữa.

Ảnh 2018 · Sơn Thủy · VnExpress

Gạch xếp chồng lên nhau để hở từng khe nhỏ, nước ngầm rỉ qua đó vào lòng giếng, càng múc mạch nước càng lên đều — cách xây mà chính Trung tâm thừa nhận chưa có tư liệu văn bản nào xác định được niên đại chắc chắn, và giếng hình vuông ở Hội An có khi chỉ là người Việt xây theo mô típ Chăm, không hẳn do người Chăm xây.

Năm 2016, một nhóm khảo cổ do ông Tôn Thất Hướng dẫn đầu đào được một giếng gạch vuông khác ở Quảng Nam, cạnh một khu có bia và tượng Chăm, niên đại khoảng thế kỷ XII. Kỹ thuật giống nhau, nhưng đó là một giếng khác, ở một chỗ khác.

Còn niên đại riêng của giếng trong kiệt Bá Lễ, tới giờ vẫn chỉ có lời kể.

Hơn tám mươi giếng trong một phố nhỏ

Bá Lễ không phải giếng cổ duy nhất của phố. Trung tâm Bảo tồn từng khảo sát được hơn tám mươi giếng cổ trên khắp Hội An, chia làm ba kiểu dáng: giếng tròn nhiều nhất, rồi tới giếng vuông, rồi tới kiểu trên tròn dưới vuông. Càng vào sâu trong khu phố cổ, giếng vuông và trên tròn dưới vuông càng phổ biến hơn so với vùng ven, nơi hầu hết là giếng tròn.

Phần lớn giếng đứng sát bờ những dòng nước cũ, có giếng chỉ cách mép sông chừng chục bước chân. Dù áp sát những khúc sông nhiễm mặn, giếng vẫn cho nước ngọt quanh năm, không cạn cả những ngày hạn nhất, nhờ đúng cách xây gạch không vữa như ở Bá Lễ. Nhiều giếng khác còn nằm ngay trong sân hội quán, đình miếu, nhà thờ tộc của cộng đồng người Hoa Minh Hương và Ngũ Bang.

Cách phố cổ không xa, giếng đá ở làng rau Trà Quế tương truyền cũng thời Champa, dùng tưới rau cho cả làng tới giờ. Trên đảo Cù Lao Chàm, giếng Xóm Cấm cũng lòng gạch, cũng khung gỗ lim, cũng chưa từng cạn.

Tám mươi cái giếng, ba kiểu dáng, một cách giữ nước ngọt giữa vùng đất mặn.

Người đàn bà bỏ ra một trăm đồng

Đầu thế kỷ XX, giếng đã xuống cấp. Một người đàn bà sống gần đó, dân trong phố gọi là bà Bá Lễ, bỏ ra 100 đồng Đông Dương để đại tu lại toàn bộ.

Trăm đồng Đông Dương khi đó không nhỏ. Từ lúc giếng sửa xong, người phố quen miệng gọi luôn là giếng Bá Lễ, thay cho cái giếng không tên đã đứng đó từ trước bà rất lâu.

Một cái giếng vô danh bỗng mang tên người phụ nữ bỏ tiền cứu nó khỏi hư hỏng, không phải tên người đã đào nên nó.

Nước nấu cao lầu, mì Quảng

Nước giếng Bá Lễ trong, ngọt, và theo lời người nấu ăn trong phố, không thứ nước nào khác nấu ra đúng vị cao lầu hay mì Quảng như nước giếng này.

Nghề nấu cao lầu, mì Quảng, chè, bánh bao bánh vạc ở Hội An đều gắn với thứ nước lấy lên từ đây, không phải nước máy dù đường ống đã kéo về tận nhà từ lâu. Người bán hàng rong, người mở quán nhỏ trong phố vẫn ra giếng lấy nước mỗi sáng, xách về nấu cho khách.

Trên đường Nguyễn Thái Học, lối dẫn vào kiệt Bá Lễ, một nhà dân còn để sẵn một chum nước múc từ giếng, dán mảnh giấy ghi Nước giếng dành cho du khách. Khách phương xa tò mò dừng lại nếm thử, không phải trả tiền.

Một cái giếng, nuôi cả một nền ẩm thực mang tên phố cổ.

Đôi quang gánh mòn vẹt

Ông Nguyễn Đường và bà Nguyễn Thị Mỹ dắt nhau lang thang tới Hội An trước năm 1975, được người trong phố cho một khoảnh đất dựng lều. Thấy dân phố ai cũng thích nước giếng Bá Lễ, hai vợ chồng nảy ra ý gánh nước đi bán.

Ảnh 2018 · Vũ Minh Quân · VnExpress

Ông bà chỉ có một người con trai, tên Quốc, ốm yếu từ nhỏ, tính hiền lành và ít nói. Ngày ngày Quốc múc nước gánh tới từng nhà thay cha mẹ khi hai người đã yếu chân, và cứ mồng một, ngày rằm anh lại mua hương hoa ra một phần mộ ở gần đó, việc anh vẫn làm đều đặn nhiều năm.

Ngày 4/12/2014, Tổ chức Kỷ lục Việt Nam về tận Hội An trao bằng cho ông Nguyễn Đường: người gánh nước thuê lâu năm nhất Việt Nam. Cùng làm nghề này còn có anh Trần Trung Mẹo, mỗi ngày chở sáu mươi tới bảy mươi thùng nước hai mươi lít, tiền công vài nghìn đồng một thùng, thu nhập không dưới 150.000 đồng.

Đôi quang gánh mòn vẹt, cong xuống theo năm tháng, vẫn đi qua từng ngõ phố mỗi sáng.

Nước để uống, không để giặt

Cách mặt giếng chừng nửa mét là một bệ nhỏ, nơi người phố đặt bát nhang, chậu cây, đôi khi vài quả cúng. Ông Nguyễn Chí Trung — khi đó là giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An — từng giải thích đó là chuyện tâm linh: người phố tin mỗi giếng có một vị thần bảo hộ nên nước mới trong mát quanh năm.

Cụ Lê Thị Hiểu, chín mươi ba tuổi, sống gần giếng từ nhỏ, kể lại luật riêng của giếng: nước chỉ để uống, tuyệt nhiên không được đem ra tắm giặt. Ai đem quần áo ra giếng giặt là bị phạt ngay.

Một cái giếng cấp nước cho cả phố, nhưng không phải thứ nước ai muốn dùng sao cũng được.

Phố đông lên, giếng có cạn không

Năm 2007, một phóng viên báo Công an Nhân dân về tận kiệt Bá Lễ, nếm thử nước rồi viết một bài phóng sự khác hẳn giọng ca ngợi thường thấy: lo giếng đang bị khai thác quá mức.

Người múc nước thuê ngày một đông, xe máy, xe ba gác chở nước tỏa đi khắp phố từ sáng sớm tới chiều tối. Nhà xây cốt thép đã mọc sát miệng giếng, và bài báo lo cống rãnh, hầm tự thấm của những ngôi nhà đó làm vẩn đục mạch nước ngầm. Nó còn đặt thêm một câu hỏi khác: khai thác dồn dập như vậy, liệu giếng có ngày cạn.

Gần hai mươi năm đã qua kể từ bài báo đó, và giếng Bá Lễ vẫn chưa cạn.

Giếng vẫn đứng giữa phố

Năm 2021, giữa đợt dịch Covid kéo dài, một nhóm phóng viên báo Đại Đoàn Kết quay lại kiệt Bá Lễ, thấy giếng vắng hẳn khách, thi thoảng mới có một người ra múc nước. Cạnh giếng vẫn còn tấm biển song ngữ khắc dòng chữ GIẾNG BÁ LỄ và BA LE WELL, dựng sát bức tường nhà sơn cam.

Ảnh 2021 · Tấn Thành - Chí Đại · Đại Đoàn Kết

Giếng Xóm Cấm trên đảo Cù Lao Chàm được xếp hạng di tích cấp quốc gia riêng, từ năm 2006. Giếng Bá Lễ nổi tiếng hơn cả trong dân gian và trên mặt báo, nhưng tới nay Hội An Ký chưa tìm ra được văn bản nào xếp hạng riêng cho chính nó.

Người phố vẫn ra múc nước mỗi sáng, y như trước khi có tấm biển, trước khi có tên Bá Lễ, trước cả khi ai đó nhớ được giếng đào từ bao giờ.