Nhà cổ Tấn Ký

Trước khi có đường Nguyễn Thái Học

Con đường Nguyễn Thái Học ngoài cửa nhà, thời vua Thiệu Trị gọi là Tân Lộ, mới đắp năm 1841. Theo lời gia chủ kể lại với một nhà nghiên cứu, ngôi nhà đã đứng đó từ trước, khoảng năm 1800 đến 1820 — nghĩa là con đường đắp sau khi nhà đã có mặt hơn hai mươi năm.

Gia tộc dựng nên nó thuộc cộng đồng Minh Hương, hậu duệ người Hoa nhập quốc tịch Đại Việt từ thế kỷ XVII. Đời đầu, nhà mở hiệu buôn quế và tơ lụa. Tấm hoành treo sát trần gian ngoài cùng vẫn còn ba chữ vàng trên nền đỏ: Lê Từ đường, nhà thờ họ Lê.

Biển hiệu buôn bán treo giữa nhà đổi tên theo từng đời chủ: Tấn Ký ở đời ông cố, rồi Tấn Bửu ở đời ông nội của người kể chuyện nhà năm 2016. Bảy thế hệ họ Lê đã nối nhau sống dưới một mái nhà. Cụ Lê Chương, đời thứ năm, mất năm 2010; đời thứ sáu là bà Tân Xuân, vẫn đứng ra kể chuyện nhà cho khách.

Ba mươi mét, bốn nếp nhà

Nhà dài ba mươi mét, xếp thành bốn nếp nối tiếp nhau — kiểu nhà ống mà người trong nghề gọi là nhà ruột ngựa. Nếp ngoài cùng hai tầng, mái ngói âm dương phủ rêu, mặt tiền không cửa sổ mà chỉ có một cửa gỗ lớn ở giữa và hai ô vuông ghép bằng bốn miếng sứ men xanh hình hoa thị, đục lỗ cho gió lùa qua. Gia chủ gọi đó là phong cách Nhật Bản mà người Việt tiếp nhận, giống cách trang trí từng thấy ở vài ngôi nhà của người Nhật trên phố Nhật ngày trước.

Ảnh 2025 · YukioSanjo · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

Nếp thứ hai từng là chỗ giao dịch với khách buôn, nay là nơi thờ tổ tiên và tiếp khách. Kèo dựng theo lối chồng rường giả thủ kiểu Trung Hoa, cột gỗ kiền kiền chống mối mọt, đặt trên đá cẩm thạch chở về từ núi Non Nước ở Đà Nẵng, nền lát gạch Bát Tràng mua tận miền Bắc. Tường xây hai lớp, ngoài gạch trong gỗ, nên trong nhà mát về mùa hè, ấm về mùa đông.

Ảnh 2025 · YukioSanjo · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

Thợ mộc làng Kim Bồng bên kia sông ráp toàn bộ khung nhà bằng mộng, không một chiếc đinh, rồi chạm lên đó đủ đề tài bát bửu, mai lan cúc trúc, long li quy phụng. Giữa nếp thứ hai và thứ ba là một khoảng sân trời lát đá xám vuông, nơi duy nhất ánh sáng và gió lọt thẳng vào trong nhà không cửa sổ.

Trăm con chim khảm xà cừ

Nhà còn giữ nhiều hoành phi. "Tích đức lưu tôn" dặn con cháu giữ đức để lại đời sau, "Tâm thường thái" dặn giữ lòng cho yên. Nổi tiếng nhất là đôi liễn đối sơn mài đen mà gia chủ gọi là Bách Điểu: mười bốn chữ Hán khảm xà cừ, đọc nghĩa là một dải dương liễu dài trăm thước đón được cơn mưa từ ngàn dặm, một vầng trăng rộng mười phân soi sáng cả gác sách. Chung quanh mười bốn chữ ấy còn khảm thêm một trăm hình chim tước — chim của người quân tử — mỗi con một tư thế: đứng yên, rỉa lông, xòe cánh, bay lượn.

Ảnh 2025 · YukioSanjo · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

Cạnh đó là một chiếc chén nhỏ mang tích xưa về Khổng Tử. Rót nước vào chén, cứ rót, đến khi gần đầy thì nước tự chảy tuột ra ngoài qua một lỗ giấu dưới đáy: bài học giữ mình chừng mực, không tham quá độ.

Bốn góc nhà còn treo đôi đèn lồng cổ hình lục giác gọi là cung đăng, vẽ tích Bát Tiên, vốn là hàng Trung Hoa bán tại các hội chợ quốc tế ở thương cảng ngày trước. Bộ bàn ghế gỗ sơn mài đen mặt cẩm thạch núi Ngũ Hành Sơn, tranh tứ bình thủy mặc, cùng một bình gốm Chu Đậu từ thế kỷ XVI, cổ hơn chính ngôi nhà, đều là đồ gia tộc sưu tầm được qua nhiều đời, không phải vật dựng nhà từ đầu.

Khi con đường còn là bờ sông

Ban đầu, mặt sau nhà áp sát bờ sông, cửa mở thẳng ra bến để nhận hàng. Sông Hội An bồi lấp dần qua nhiều năm, tới đời vua Tự Đức, năm 1878, người ta phải đắp thêm một con đường mới chen vào giữa nhà và mép nước — gọi là đường Quảng Đông, nay là đường Bạch Đằng.

Cả hai đầu nhà đều có một cửa sập trên trần, mở lên gác chứa hàng, và một ròng rọc kéo hàng hóa lên xuống qua đó. Thời còn buôn bán sầm uất, đây là cách chuyển quế, tơ lụa từ ghe thuyền lên kho mà không phải khuân qua từng bậc thang.

Ảnh 2025 · Người Lao Động

Mùa mưa từ tháng chín đến tháng mười hai, phố cổ Hội An năm nào cũng ngập vì nước sông Thu Bồn dâng, và nhà 101 Nguyễn Thái Học thường ngập một đến hai mét như mọi năm. Nhưng năm Giáp Thìn 1964, nước dâng vượt xa mức đó, ngập tới tận trần tầng một. Mốc lụt ấy được khắc lại trên một cây cột, đứng đầu cả hàng vạch ghi các trận lụt qua từng năm.

Cuối năm 2025, ba trận lụt liên tiếp lại tràn qua phố cổ. Chủ nhà lấy bút ghi thêm một vạch mới, thấp hơn vạch 1964, ngay bên dưới. Trên tường phía sau nhà, vết bùn non của đợt lụt ấy vẫn được để nguyên, không cạo rửa, cho khách đến sau còn nhìn thấy nước từng lên tới đâu.

Ngôi nhà tư nhân đầu tiên

Ngày 17 tháng 2 năm 1990, Bộ Văn hóa cấp bằng xếp hạng di tích cấp quốc gia cho một loạt công trình ở Hội An cùng lúc: Khu phố cổ, Chùa Cầu, Hội quán Phúc Kiến, và nhà cổ Tấn Ký.

Trong đợt ấy, Tấn Ký là ngôi nhà tư nhân đầu tiên của Hội An được xếp vào hàng di tích quốc gia — không phải đình, không phải miếu, không phải hội quán của một cộng đồng, mà là nhà ở của một gia đình buôn bán bình thường.

Chín năm sau, năm 1999, cả khu phố cổ được UNESCO ghi vào danh sách di sản văn hóa thế giới. Ngôi nhà một gia đình từng dựng lên để buôn bán, giờ đứng trong hàng di sản của cả nhân loại.

Tầng trên còn người ở

Ngày nay tầng trệt nhà cổ Tấn Ký mở cửa đón khách tham quan, gia chủ lên làm việc ở tầng hai vào buổi sáng, chiều lại về nhà riêng nơi khác. Bàn thờ tổ tiên trong nhà vẫn nghi ngút khói hương, ảnh các đời trước còn treo ngay ngắn trên vách gỗ.

Ảnh 2025 · YukioSanjo · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

Nhà từng đón không ít nguyên thủ quốc gia và chính khách nước ngoài tới thăm, cũng từng là bối cảnh cho nhiều đoàn làm phim. Một hướng dẫn viên kể du khách nước ngoài đặc biệt thích góc trưng bày ảnh lụt và hàng vạch mốc nước trong nhà, họ tò mò cách người Hội An sống chung với thiên tai qua bao đời.

Một con đường chưa có, một khúc sông còn áp sát hiên nhà, gần hai trăm năm trước. Nay đường đã thành phố, sông đã lùi ra sau một dãy nhà — chỉ ngôi nhà là còn nguyên chỗ đứng.