Làng mộc Kim Bồng

Bên kia sông, đối diện thương cảng

Bên kia sông Thu Bồn, đối diện khu phố cổ, là đất châu Kim Bồng cũ — thuộc tổng Mỹ Khê, huyện Duy Xuyên dưới thời chúa Nguyễn, nay phần lớn nằm trong xã Cẩm Kim, thành phố Hội An. Con cháu bốn dòng họ Nguyễn, Phan, Huỳnh, Trương ở đây tương truyền rằng thủy tổ nghề mộc của làng là người gốc Thanh Hóa, dời vào lập nghiệp khoảng thế kỷ XVI.

Đất Kim Bồng ba mặt giáp sông, sát ngay thương cảng quốc tế đang lên bên kia bờ. Gỗ về theo đường sông, người mua chờ sẵn bên kia — chỗ đứng ấy khiến nghề mộc xây dựng và mộc gia dụng bén rễ nhanh. Nghề bắt đầu từ những việc nhỏ: nhà tranh tre, rồi nhà khung gỗ kiểu tam gian nhị hạ, ghe xuồng đi lại trong sông. Nghề bắt rễ ở đó, và không rời đi nữa.

Một nghề, chia bốn nhánh

Cuối thế kỷ XVI sang thế kỷ XVII, Hội An thịnh vượng thành thương cảng quốc tế bậc nhất Đàng Trong, và nghề mộc Kim Bồng lớn lên cùng nó. Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An chép nghề chia thành bốn nhánh: mộc xây dựng và mộc mỹ nghệ tập trung ở thôn Trung Châu, Phước Thắng; mộc đóng ghe thuyền ở Đông Hà, Ngọc Thành; mộc gia dụng ở Trung Hà, Vĩnh Thành. Có người làm nghề một mình, chỉ nhận việc nhỏ, sửa chữa vặt. Có nhà lập hẳn trại mộc, ít thì dăm người trong nhà, đông thì thuê thêm cả vài chục thợ trong làng.

Ảnh 2010 · Dragfyre · Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0

Học nghề không có trường lớp. Người mới vào nghề đi theo thợ cả, nhìn tay mà học — nhanh thì ba đến năm năm thành thợ lành nghề, còn để thành nghệ nhân thật sự phải mài giũa mười lăm đến hai mươi năm. Không ai vội được.

Không một chiếc đinh

Nhà phố Hội An hiện còn tới hôm nay phần lớn do tay thợ Kim Bồng dựng lên. Nhà cổ Tấn KýĐỊA ĐIỂM · NHÀ CỔNhà cổ Tấn KýXây khoảng 1800–1820 · xếp hạng 1990Một gia tộc Minh Hương dựng nên ngôi nhà này trước khi con phố ngoài cửa còn chưa có; gần hai trăm năm sau, nhà vẫn đứng, cột gỗ còn khắc lại vạch nước của từng trận lụt đã qua., xây khoảng năm 1800 đến 1820, là một trong số đó: thợ Kim Bồng ráp toàn bộ khung nhà bằng mộng gỗ, không dùng một chiếc đinh nào, rồi chạm lên xà kèo đủ đề tài bát bửu, mai lan cúc trúc, long li quy phụng, cầm kỳ thi tửu. Kỹ thuật ấy lặp lại ở hàng loạt nhà thờ tộc, đình, chùa, miếu khắp phố cổ và nhiều làng quê khác trong tỉnh Quảng Nam.

Người thợ mộc chạm — nhánh tinh xảo nhất trong bốn nhánh nghề — là người biến cột kèo thô mộc thành vật trang trí: đục chìm, đục nổi, đục thủng, đục lộng nhiều lớp. Cùng một họa tiết, cùng một bản vẽ, nhưng ra dưới mỗi bàn tay thợ Kim Bồng lại một khác — tùy tâm trạng người cầm dùi hôm đó, tùy cả kinh nghiệm và sự ngẫu hứng của riêng người ấy. Không ai chạm giống ai.

Được triệu ra xây kinh đô

Không phải thợ nào trong làng cũng ở lại một chỗ. Các bậc cao niên trong làng kể rằng triều đình nhà Nguyễn từng chiêu mộ nhiều thợ mộc Kim Bồng ra Huế, dựng cung điện và lăng tẩm cho vua. Người có tay nghề cao được phong hàm tượng mục, có người được phong tới Bát phẩm, Cửu phẩm — phẩm hàm vốn dành cho quan lại triều đình, nay trao cho thợ mộc.

Hơn một thế kỷ sau, cùng một dòng thợ ấy còn được mời tham gia công trình lớn khác ngoài Quảng Nam: ông Huỳnh Kim Hơn, người làng, có tên trong đội thợ dựng lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh ở Hà Nội. Một nghề bắt đầu từ việc dựng nhà tranh bên bờ sông, cuối cùng đặt tay vào những công trình lớn nhất nước.

Được gọi dậy lần nữa

Những biến động của thế kỷ XX khiến nghề mộc Kim Bồng chững lại. Người thợ có lúc phải buông búa, đục để mưu sinh bằng nghề khác — nghệ nhân Huỳnh Sướng, một truyền nhân của làng, sau này nhớ lại rằng bản thân cũng từng bỏ xứ ra đi rồi lại quay về. Tới cuối thế kỷ XX, nghệ nhân còn bám trụ với nghề trong làng chỉ còn rất ít.

Năm 1996, UNESCO và chính quyền thành phố Hội An cùng đứng ra gầy dựng lại nghề. Tháng 4 năm 1997, một xưởng dạy nghề điêu khắc gỗ do UNESCO tài trợ mở cửa ngay tại nhà nghệ nhân Huỳnh Ry — tấm biển gỗ treo trên khung cửa xưởng đến nay vẫn còn, ghi rõ ngày tháng bằng cả tiếng Việt lẫn tiếng Anh.

Ảnh 2011 · Dragfyre · Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0

Nghệ nhân Huỳnh Sướng thuyết phục cha mình — chính ông Huỳnh Ry — bước ra khỏi lệ chỉ truyền nghề trong dòng họ, để cùng dạy cho bất cứ thanh niên nào muốn theo nghề. Năm 1999, khu phố cổ Hội An được UNESCO ghi vào danh sách di sản văn hóa thế giới, và thợ Kim Bồng có thêm việc: tu bổ chính những ngôi nhà mà tổ tiên họ từng dựng lên hai trăm năm trước. Từ đó thợ trong làng còn có dịp học nghệ nhân Nhật Bản cách bảo tồn và duy tu nhà cổ.

Người ở lại với nghề

Ông Huỳnh Sướng sinh năm 1969, đời thứ mười ba của dòng họ Huỳnh giữ nghề mộc. Ông là người duy nhất trong nhà chọn nối nghiệp cha, dù vậy ông kể cái duyên ấy không dứt ra được, có lần bỏ đi rồi vẫn quay về. Tác phẩm Cội Nguồn của ông đoạt giải Ba trong cuộc thi sản phẩm thủ công toàn quốc lần thứ bảy, năm 2010.

Ảnh 2011 · Dragfyre · Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0

Ngày 14 tháng 8 năm 2014, thừa ủy nhiệm của Chủ tịch nước, tỉnh Quảng Nam trao danh hiệu nghệ nhân ưu tú cho ông Huỳnh Sướng. Nhà ông ngày nay vừa là xưởng, vừa là nơi khách tham quan đứng xem thợ chạm gỗ, vừa là chỗ ông truyền nghề cho lớp thợ trẻ không cùng huyết thống — thứ mà cha ông từng ngần ngại.

Một nghề thành di sản quốc gia

Ngày 21 tháng 11 năm 2016, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận nghề mộc Kim Bồng là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Hồ sơ ghi rõ vì sao: nghề đã đóng vai trò chính trong việc dựng nên phần lớn kiến trúc nhà phố, nhà thờ tộc, đình, chùa, miếu ở Hội An và nhiều làng quê khác trong tỉnh Quảng Nam, đồng thời là một trong các cơ sở xác định lịch sử hình thành làng xã của cả vùng. Từ ngày ấy, nghề mộc Kim Bồng đứng cùng hàng với những di sản phi vật thể khác của thành phố — không phải một nghề mưu sinh đơn thuần, mà là một phần lịch sử được nhà nước xác nhận.

Cùng một mạch giữ nghề cũ

Nghề mộc chạm Kim Bồng không chỉ dựng nhà mới, mà còn giữ cho nhà cũ đứng vững. Một bài viết của Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An, đăng đúng lúc Chùa CầuĐỊA ĐIỂM · PHỐ CỔChùa CầuNgười Nhật bỏ vốn, thợ Việt dựng, làng người Hoa giữ, một vị chúa cho ba chữ. Qua tám lần hạ giải, chỗ còn gần như nguyên vẹn của cây cầu bốn trăm tuổi là cái móng. đang hạ giải để trùng tu, viết rằng "các tiền nhân làng mộc Kim Bồng đã có công rất lớn trong việc tạo dựng những ngôi nhà gỗ ở Hội An" và "ngày nay, các nghệ nhân làng mộc đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn chúng".

Cây cầu ấy khởi công hạ giải ngày 28 tháng 12 năm 2022, mở đầu cuộc trùng tuSỰ KIỆN · TRÙNG TUCuộc hạ giải trùng tu2022 – tháng 8 năm 2024Lần can thiệp kỹ lưỡng nhất trong lịch sử cây cầu — và cũng gây tranh cãi nhất. kỹ lưỡng nhất trong lịch sử công trình. Phía Nhật Bản ký hỗ trợ chuyên gia tư vấn cho dự án, và tài trợ phần dựng mô hình ba chiều của cây cầu. Hội An Ký chưa tìm được tên riêng đội thợ mộc của đợt ấy. Nhưng nghề giữ nó đứng vững hôm nay là nghề của làng bên kia sông — cùng một nghề đã giữ gỗ cho cả phố cổ hơn hai trăm năm nay.

Một làng phải đi đò mới tới

Kim Bồng hôm nay có trên dưới 200 người thợ làm việc ở khoảng hai mươi cơ sở mộc. Khách tới làng bằng hai đường: đi đò ngang qua sông Thu Bồn, hoặc vòng qua cầu Cẩm Kim bằng đường bộ. Sáng ngày 1 tháng 6 năm 2024, thành phố Hội An chính thức khai trương chương trình hướng dẫn tham quan tại Trung tâm làng nghề Kim Bồng, mở cửa 8h00 đến 17h00 mỗi ngày.

Ảnh 2010 · Dragfyre · Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0

Khách có thể xem trình diễn chạm mộc, đóng sửa ghe thuyền, dệt chiếu, đan thúng chai, rồi thử tự tay làm. Nhà xưởng của nghệ nhân Huỳnh Ry — nơi từng mở lớp dạy nghề do UNESCO tài trợ gần ba mươi năm trước — vẫn là một trong những điểm khách hay ghé. Con trai ông, nghệ nhân Huỳnh Sướng, vẫn đón khách và trình diễn chạm gỗ hầu như mỗi ngày, tại xưởng riêng của mình cũng trong làng.

Ảnh 2011 · Dragfyre · Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0

Trong hồ sơ Hội An xin gia nhập Mạng lưới thành phố sáng tạo của UNESCO, chính quyền thành phố đưa nghề mộc Kim Bồng vào như một dự án riêng — không chỉ giữ nghề cho có, mà đặt cược vào nó như một phần tương lai của thành phố. Bên kia sông, tiếng đục vẫn vang lên mỗi sáng, như đã vang suốt nhiều thế kỷ qua.