Cuộc hạ giải trùng tu

Vết nứt hai mươi phân

Năm 1999, phố cổ Hội An vừa được UNESCO công nhận di sản thế giới chưa đầy một năm, Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di tích Hội An đã đặt vấn đề tu bổ căn cơ cây cầu. Không ai dám động vào ngay. Người ta chọn cách quen thuộc hơn: hư đâu vá đó, mùa bão nào cũng dựng thêm khung gỗ chống tạm cho phần cầu khỏi sập. Năm 2000, thành phố mời ông Nguyễn Cẩm Lũy — người dân gọi là "thần đèn" — đến xem, ông cũng đành chịu.

Ảnh 2020 · Steffen Schmitz · CC BY-SA 4.0

Càng chống đỡ, cầu càng xuống cấp. Tháng 8 năm 2016, Ủy ban Nhân dân tỉnh Quảng Nam và thành phố Hội An mở hội thảo quốc tế, mời chuyên gia trong và ngoài nước bàn phương án hạ giải, nhưng vẫn chưa ai thống nhất được. Khi đoàn khảo sát đo đạc lại hiện trạng, chỗ nối giữa phần cầu và gian miếu thờ đã có dấu hiệu tách rời gần hai mươi phân.

Một công trình bốn trăm năm tuổi không thể cứ vá tạm mãi được nữa.

Đánh số từng thanh gỗ

Sáng 28 tháng 12 năm 2022, hơn trăm đại biểu có mặt tại lễ khởi công, trong đó có Tổng lãnh sự Nhật Bản tại Đà Nẵng và trưởng đại diện Văn phòng JICA Việt Nam. Nghị quyết chủ trương đầu tư đã được Hội đồng Nhân dân tỉnh Quảng Nam thông qua từ hơn một năm trước, ngày 19 tháng 4 năm 2021: UBND thành phố Hội An làm chủ đầu tư, giao Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An quản lý thực hiện. Tổng mức đầu tư hơn 20,2 tỷ đồng, tỉnh và thành phố mỗi bên góp một nửa.

Báo Người Lao Động · 2022

Việc hạ giải không phải cứ tháo ra là xong. Thợ gỡ từng viên ngói, từng thanh gỗ, đánh số, đo vẽ, chụp ảnh rồi mới đem đi phân loại: cấu kiện nào còn dùng được thì giữ lại gia cố, cấu kiện nào mục quá thì thay mới. Trước khi cây cầu biến thành một đống gỗ rời trong nhà bao che, toàn bộ hiện trạng đã được quét bằng công nghệ 3D để sau này còn có cái mà đối chiếu.

Theo kế hoạch, việc này chỉ mất một năm.

Lòng cầu cong hay thẳng

Sáng 22 tháng 12 năm 2023, khi công trình tưởng đã sắp cán đích, một buổi tham vấn nhỏ giữa những người từng gắn bó với cây cầu bỗng làm cả dự án khựng lại. Ông Nguyễn Thượng Hỷ, nguyên trưởng phòng nghiệp vụ Trung tâm Quản lý di tích danh thắng Quảng Nam, chỉ thẳng vào bản vẽ: lòng cầu đang được làm vòm cong lên ở giữa, trong khi không hồ sơ nào chứng minh được bản gốc là cong.

Ông Trần Văn An, nguyên phó giám đốc Trung tâm, nói không có ảnh hay tư liệu nào đủ để khẳng định lòng cầu cong hay thẳng — qua tám lần trùng tu, bản gốc đã mờ dần theo từng lần thay cấu kiện hỏng. Ông Trần Bá Tú, phó giám đốc Sở Xây dựng tỉnh kiêm chủ tịch Hội Kiến trúc sư Quảng Nam, nói thẳng hơn: nhìn hồ sơ, ông thấy "sợ sợ", cảm giác có gì đó chưa chuyên nghiệp.

Báo Thanh Niên · 2023

Chủ tịch UBND thành phố Hội An Nguyễn Văn Sơn, người ngồi nghe suốt buổi, quyết định tạm dừng riêng phần lòng cầu để khảo sát lại, chấp nhận dự án trễ hẹn.

Ngày hoàn thành phải dời sang năm sau.

Từ cụ già hóa thành anh trai

Ngày 25 tháng 7 năm 2024, nhà bao che được dỡ bỏ, người Hội An nhìn thấy cây cầu của mình lần đầu sau mười chín tháng. Ba ngày sau, một tựa báo khiến cả phố xôn xao: cây cầu vừa từ "cụ di tích" hóa thành "anh trai" bóng sáng.

TRƯỚC · 1/2020

SAU · 7/2024

Steffen Schmitz · CC BY-SA 4.0 — Báo Dân Trí · 2024

Ông Nguyễn Đức Minh, nguyên phó giám đốc Trung tâm, chấm thẳng sáu trên mười điểm: màu ngói và màu tường đậm quá, công trình chưa có hồn. Ông Nguyễn Sự, nguyên Bí thư Thành ủy Hội An, nhìn nhẹ nhàng hơn — ngói mới lợp bao giờ cũng mới, vài mùa mưa sẽ tự xuống màu. Một nhóm du khách nước ngoài quen ghé Hội An thì thất vọng ra mặt, còn ông Trần Phước Thảo, người dân sống ngay trên phố, chỉ nói cái gì mới làm cũng cần thời gian để đồng bộ với xung quanh.

Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Văn Sơn thừa nhận không có công trình đại trùng tu nào mà không đổi khác, miễn giữ được yếu tố gốc. Ông giao Trung tâm sơn lại nhạt hơn ở mặt trước và mặt sau, còn bên hông thì sơn sẫm lại.

Không ai đòi hạ giải làm lại, chỉ đòi sơn khác đi thôi.

Một công văn trước hạn chót

Ngày 29 tháng 7 năm 2024, một ngày sau khi tranh cãi nổ ra trên mặt báo, Cục Di sản văn hóa gửi công văn cho Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Nam và Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An. Công văn nêu rõ báo chí đang phản ánh nhiều ý kiến khác nhau về màu sắc bên ngoài di tích, đề nghị hai đơn vị báo cáo cụ thể quy trình pháp lý và kỹ thuật đã thực hiện.

Hạn chót là ngày 31 tháng 7 năm 2024, chỉ hai ngày sau công văn, để Cục còn kịp báo cáo lên Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Cục cũng đề nghị công khai rộng rãi phương pháp khoa học đã dùng để xác định lại màu sắc nguyên gốc của di tích.

Việc sơn lại một cây cầu giờ phải giải trình tới tận cấp bộ.

Yêu thì mới để ý

Đúng ngày Cục Di sản văn hóa ấn định hạn báo cáo, ông Nguyễn Sự viết một bài báo tự nhận mình từng là người phản đối. Ba mươi năm trước, khi chuyện hạ giải mới được nêu ra lần đầu, chính ông cũng lo cây cầu sẽ biến dạng, "lấy râu ông nọ cắm cằm bà kia".

Ông viết rằng những ngày xôn xao vừa qua không phải chuyện xấu. Đẹp mà không ai khen, xấu mà không ai chê, cũ hay mới cũng chẳng ai để tâm — đó mới là điều đáng sợ.

Người ta chỉ lên tiếng với những gì mình còn thương.

Xong việc, chưa xong chuyện

Chiều 3 tháng 8 năm 2024, đúng dịp Giao lưu văn hóa Hội An – Nhật Bản lần thứ hai mươi, thành phố Hội An và tỉnh Quảng Nam làm lễ khánh thành. Mười chín tháng hạ giải, đánh số, dựng lại đã xong. Ông Phạm Phú Ngọc, giám đốc Trung tâm, thay mặt đơn vị trùng tu báo cáo kết quả trước đông người dự.

Phó chủ tịch UBND tỉnh Quảng Nam Phan Thái Bình nói ý kiến khác nhau về kết quả trùng tu là chuyện bình thường, đó là dấu hiệu của tình yêu di sản.

Đại Việt Tourist

Cầu mở cửa lại, còn chuyện về nó thì vẫn chưa hết người bàn.