Nghề làm nhà tre, dừa Cẩm Thanh

ĐỊA LÝ & GỐC NGHỀĐầu thế kỷ XX

Một xã gần như nổi trên nước

Cẩm Thanh nằm ở khúc cuối sông Thu BồnĐỊA ĐIỂM · SÔNGSông Thu BồnTừ khi có đồng bằng · đến nayMỗi năm sông Thu Bồn đổ ra biển khoảng 20 km³ nước, nhiều hơn mọi con sông miền Trung, và 80 đến 90% lượng ấy dồn vào bốn tháng cuối năm. Phố cổ Hội An đứng trên một cồn cát do chính con sông này bồi nên., ngay trước khi dòng sông đổ ra biển qua Cửa Đại. Xã có diện tích tự nhiên 970,42 ha, trong đó mặt nước chiếm tới 348,69 ha, chia thành 6 thôn với dân số trung bình 9.261 người, theo niên giám thống kê 2019. Nước lợ dâng theo thủy triều, ngập rồi rút mỗi ngày, và trên nền đất ấy dừa nước mọc thành rừng chứ không mọc lẻ tẻ như những vùng sông khác. Rừng dừa nước ở đây nằm trong vùng đệm của khu dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao ChàmĐỊA ĐIỂM · ĐẢOCù Lao ChàmCó người ở từ khoảng 3.100 năm trước · khu dự trữ sinh quyển 2009Tám hòn đảo xếp cánh cung ngoài Cửa Đại, chắn gió cho thương cảng Hội An suốt nhiều thế kỷ. Cách đảo 20 km ngoài khơi, một con tàu chở gốm đắm từ thế kỷ XV nằm im dưới đáy biển, cho tới khi lưới ngư dân kéo trúng những chiếc đĩa còn nguyên men..

Một con rạch nước lặng phản chiếu hàng dừa nước rậm rạp hai bên bờ, một chiếc thuyền thúng đậu gần bờ, hai chiếc khác neo xa hơn ở giữa rạch. — một con rạch trong vùng rừng dừa nước Cẩm Thanh — nền đất và mặt nước làm nên chất liệu của cả nghề

Hồ sơ di sản của Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An chỉ dám đoán định: nghề làm nhà bằng tre, dừa ở Cẩm Thanh hình thành muộn nhất là từ những năm đầu thế kỷ XX. Không có mốc chắc hơn, vì người ta không ghi ngày một cái nghề bắt đầu, chỉ ghi ngày nó được đặt tên.

Rừng dừa cho vật liệu, con nước cho lý do dựng nhà cao ráo — nghề bắt đầu từ đó, không từ đâu khác.

VẬT LIỆU & KỸ THUẬTQuy trình còn giữ tới nay

Khung tre đứng, mái dừa che

Một ngôi nhà tre dừa dựng lên từ hai phần việc tách bạch. Phần khung: cột, kèo, rượng, đòn tay, đòn đông đều vót từ tre, dựng thành sườn nhà đứng vững trước khi lợp mái. Phần bao che: mái, phên vách, cửa đều đan hoặc ghép từ lá dừa nước, phơi khô rồi mới đưa lên nhà. Hai phần nối với nhau bằng dây mây, về sau chuyển sang dây cước, không cần một chiếc đinh hay giọt keo nào.

Một người thợ ngồi xổm buộc dây vào một tấm phên nan tre xếp trên nền xi măng, chung quanh là những bó tre đã vót chất thành đống, hai người thợ khác cũng đang cúi làm việc ở phía xa trong sân. — buộc dây cước vào một tấm phên tre — thứ dây thay cho mây, và không một chiếc đinh nào trong cả ngôi nhà

Lá dừa nước dùng lợp mái phải hái đúng vụ, mỗi năm hai lần vào tháng Giêng và tháng Sáu âm lịch, đủ già để không mục nhanh. Một mái nhà tre dừa làm đúng cách dùng được mười lăm đến hai mươi năm mới phải thay.

Một người ngồi trong thuyền thúng nhỏ, luồn tay vào bụi lá dừa nước rậm rạp mọc sát mặt nước để hái, nước phản chiếu tán lá xanh phía trên. — hái lá dừa nước ngay trên mặt rạch — phải đúng vụ, lá mới đủ già để không mục nhanh khi lên mái

Cách lợp gọi là "lợp nợm": hai tấm lá dừa phơi khô đặt úp vào nhau, một tấm trên một tấm dưới cùng chiều, buộc lạt vào đòn tay, rồi lợp tấm kế tiếp sát ngay bên cạnh, cứ thế phủ kín cả mái. Hồ sơ di sản ghi rõ cách làm này. Một kỹ thuật khác cùng thời, gọi là "dừa chà", nay không còn ai làm nữa — không có tay thợ nào thị phạm lại được, và cũng không có trang giấy nào chép cách làm ra sao.

Nhìn từ trên xuống một người đội mũ lưỡi trai đang quỳ giữa những tấm lá dừa xếp thành hàng dài trên nền đất, một bên đã ngả màu nâu khô, một bên còn xanh, hai tay giữ một tấm lá vừa xếp. — ráp từng tấm lá dừa theo lối "lợp nợm" — tấm này úp lên tấm kia, buộc lạt vào đòn tay

Nghề này sinh ra một hệ vật liệu riêng. Khảo sát cộng đồng của Trung tâm Di sản đếm được hơn 24 loại sản phẩm phục vụ dựng nhà — tấm dừa, tre ốp trần, sáo tre, lá chằm, máng xối bằng tre, cửa sổ, cửa chống, phên — cùng hơn 40 loại công cụ, phần lớn đặt thợ rèn ở Cẩm Châu, Sơn Phong làm riêng, còn những thứ giản đơn như móc tranh, đòn kê thì người thợ tự tay làm lấy.

Không đinh, không keo. Nghề tự nuôi lấy nghề.

TRUYỀN NGHỀBa đời trong một gia đình

Học nghề từ năm mười hai tuổi

Nghề tre dừa Cẩm Thanh không có tổ nghề được thờ, không có phường hội đứng tên. Nó truyền trong từng nhà, từ cha sang con. Ông Trần Bừa là một trường hợp hồ sơ di sản ghi lại cụ thể: học nghề từ cha là ông Trần Ruộng năm mười hai tuổi, còn trước ông Trần Ruộng là ông nội, ông Trần Văn Huynh. Ba đời, một nghề.

Chân dung một người thợ lớn tuổi, tóc hoa râm, cười tươi, hai tay cầm một con dao nhỏ đang vót một thanh tre dài, phía sau là đống tre nguyên cây chất trong sân nhà. — một người thợ tre dừa Cẩm Thanh, không phải ai trong ba đời nhà ông Trần Bừa cụ thể — nhưng cùng một việc, cùng một cách cầm dao

Nghề sống được không nhờ một tổ sư, mà nhờ từng người cha chịu dạy con mình đúng năm nó đủ sức cầm cây rựa.

TRƯỚC NĂM 1975Trước năm 1975

Khi cả vùng ven chỉ ở nhà tre dừa

Theo lời các cụ trong xã, khoảng sáu mươi năm trước Cẩm Thanh có hàng chục hộ chuyên làm nhà tre dừa, chưa kể nhiều người khác tự dựng được nhà cho gia đình mình. Trước năm 1975, nghề này thịnh hành khắp một dải ven Hội An — Cẩm Thanh, Cẩm Châu, Thanh Hà, Cẩm Kim, Cẩm Nam — vì cư dân các vùng ấy gần như chỉ dùng tre dừa để dựng nhà ở, không có vật liệu nào khác để chọn.

Cùng thời gian đó, rừng dừa Bảy Mẫu còn mang một vai trò khác. Trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, rừng dừa là căn cứ địa cách mạng của Tỉnh ủy Quảng Nam và Thị ủy Hội An — một lớp lịch sử riêng của khu rừng, đứng cạnh chứ không trộn vào câu chuyện của nghề dựng nhà.

Ảnh đen trắng, một nhóm khoảng mười người đàn ông đội mũ tai bèo, một người mang súng trên vai, đứng và ngồi lẫn giữa những tàu lá dừa nước cao quá đầu người, một người ở giữa đang cầm một tờ giấy cho những người khác cùng xem. — bộ đội và du kích ẩn giữa rừng dừa nước Bảy Mẫu — tán lá dày là chỗ che, không phải mái nhà để ở

Một khu rừng, hai việc khác nhau: che bộ đội giữa lòng địch, và cho dân một mái nhà.

MAI MỘT & HỒI SINHThập niên 1990 đến nay

Cái nghề suýt mất vì nhà xây rẻ hơn

Đến thập niên 1990, nghề tưởng chừng mất hẳn. Vật liệu xây dựng công nghiệp ra đời, giá rẻ hơn và bền hơn tre dừa, trong khi đời sống người dân nông thôn khá lên, nhu cầu ở nhà tre dừa cứ thế giảm dần. Thợ lâu năm phải bỏ nghề đi làm việc khác để sống, chỉ còn rất ít người bám trụ.

Nghề sống lại nhờ một lý do khác hẳn lúc nó ra đời: du lịch. Rừng dừa nước, từ chỗ chỉ để lấy lá lợp nhà, trở thành một điểm cho khách chèo thuyền ngắm cảnh. Diện tích rừng dừa từng co lại còn 84,69 ha năm 2010, rồi tăng lên 106,01 ha vào năm 2024. Năm 2021, nghề có 35 hộ với hơn 125 lao động, và doanh thu từng đạt 16 tỷ đồng năm 2018 trước khi dịch Covid-19 kéo xuống còn 4,5 tỷ đồng năm 2021.

Một sân nhà ở Cẩm Thanh với nhiều người thợ cùng lúc ngồi đan phên tre trên nền xi măng, tre nguyên cây và nan tre vót sẵn chất thành từng đống quanh sân, một xe máy đậu phía sau. — nhiều thợ cùng làm trong một sân — nghề còn sống được hôm nay là nhờ vẫn đủ người bám lấy nó

Thứ từng khiến nghề mai một — người ta không còn cần nhà tre để ở — nay đổi vai, người ta cần nó để nhìn.

DI SẢN QUỐC GIA2003 – 2024

Hai mươi năm cho một hồ sơ

Năm 2003, Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An bắt đầu lập hồ sơ, lý lịch cho nghề làm nhà tre, dừa ở Cẩm Thanh. Hồ sơ ấy đi hơn hai mươi năm mới tới đích: ngày 21 tháng 2 năm 2024, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 380/QĐ-BVHTTDL, công nhận nghề làm nhà tre dừa Cẩm Thanh là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia — di sản phi vật thể quốc gia thứ bảy của thành phố Hội An.

Lý lịch di sản dày 37 trang, kèm một cuốn phim tư liệu dài 27 phút kể lại quá trình hình thành và phát triển của nghề. Giấy tờ không dựng lại được một ngôi nhà đã sập, nhưng nó giữ lại tên người, tên kỹ thuật, tên vật liệu — thứ mà nếu không ghi, mười năm sau sẽ không còn ai nhớ để kể lại.

Từ một bản ghi chép năm 2003 đến một quyết định năm 2024, hồ sơ đi chậm hơn nghề, nhưng đi tới.

HÔM NAYHiện nay

Từ mái nhà sang bàn ghế lưu niệm

Nhà tre dừa hôm nay ít người dựng để ở, phần lớn dựng làm nhà hàng, quán cà phê, không gian nghỉ dưỡng ven rừng dừa. Song song đó, một số cơ sở làm nghề đã chuyển tay nghề sang hướng khác: bàn, ghế, tủ, giường, ly, tách đan bằng tre — ban đầu chỉ để dùng trong nhà, sau khi khách du lịch tìm tới thì làm hẳn thành hàng bán. Khảo sát của Trung tâm Di sản đếm được khoảng 40 loại sản phẩm thủ công mỹ nghệ kiểu này, một con số khác hẳn với 24 loại vật liệu dựng nhà ở gốc.

Bên trong một không gian mái lợp lá dừa, đèn và hình con cá đan bằng tre treo trên trần, một người thợ đưa một món hàng tre nhỏ cho một du khách nước ngoài xem, một du khách khác đứng cạnh theo dõi. — hàng lưu niệm đan tre trong một quán dựng theo lối nhà tre dừa cũ — nghề đổi nghề, mái nhà vẫn giữ dáng cũ

Nghề đi con đường ngược lại với lúc nó sinh ra: ngày trước tre dừa dựng nên một mái nhà để trú, nay tre dừa được đan thành một món đồ để mang về.

LẦN THEO MẠCH CHUYỆN

NẰM Ở HẠ LƯU · cửa sôngSông Thu BồnĐỊA ĐIỂM · SÔNGMỗi năm sông Thu Bồn đổ ra biển khoảng 20 km³ nước, nhiều hơn mọi con sông miền Trung, và 80 đến 90% lượng ấy dồn vào bốn tháng cuối năm. Phố cổ Hội An đứng trên một cồn cát do chính con sông này bồi nên.VÙNG ĐỆM SINH QUYỂN · rừng dừa Bảy MẫuCù Lao ChàmĐỊA ĐIỂM · ĐẢOTám hòn đảo xếp cánh cung ngoài Cửa Đại, chắn gió cho thương cảng Hội An suốt nhiều thế kỷ. Cách đảo 20 km ngoài khơi, một con tàu chở gốm đắm từ thế kỷ XV nằm im dưới đáy biển, cho tới khi lưới ngư dân kéo trúng những chiếc đĩa còn nguyên men.

NGUỒN

NGUỒN ẢNH

Điểm đặc trưng, độc đáo của nghề làm nhà tre dừa Cẩm Thanh — Lê Thị Ngọc Hương, Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An, chưa rõ, dùng có ghi công