Nghề làm đèn lồng Hội An

GỐC NGHỀThế kỷ XVI – XVIII

Đèn theo chân người khách buôn

Sách nghiên cứu về Hội An chưa chịu thống nhất một mốc năm. Một khảo cứu đăng trên tạp chí ngành văn hóa ghi đèn lồng xuất hiện ở Hội An vào cuối thế kỷ XVI, đúng lúc những người buôn gốc Hoa đầu tiên tới lập nghiệp. Trung tâm Quản lý và Bảo tồn Di tích Hội An lại xếp mốc ấy vào khoảng thế kỷ 17. Hai mốc lệch nhau vài chục năm, nhưng cùng trỏ về một việc: đèn theo chân người buôn mà tới, không phải một nghề mọc riêng tại chỗ.

Tại phố Hội, người ta sớm có tục dùng đèn lồng trong việc cưới hỏi và ma chay, nhất là ở các gia đình ngoại kiều. Nhu cầu dùng tại chỗ kéo nghề làm đèn về theo, và ngay từ đầu nghề này đã có sự giao lưu kỹ thuật giữa người Việt, người Hoa, người Nhật và người phương Tây.

Một số văn bản có niên đại thế kỷ XVIII ghi lại cảnh ấy rõ hơn. Vào dịp Tết Nguyên đán, Tết Nguyên tiêu, hay khi có lễ mừng thọ của các chúa Nguyễn và những đợt quan lại từ dinh trấn Quảng Nam về tuần du, ba làng Hội An, Minh Hương, Cẩm PhôĐỊA ĐIỂM · KHU PHỐKhu phố người HoaThế kỷ XVI · đến nayNgười Hoa tới Hội An theo gió mùa và định về theo gió mùa, nên người trong phố gọi họ là người Tàu, nghĩa là người đi thuyền tới. Rồi một số ở lại, và nhà nước phải nghĩ ra một thân phận cho họ. cùng giăng đèn kết hoa, làm nên những đêm hoa đăng rực rỡ dọc phố.

Có một dòng sổ sách cụ thể hơn cả. Bảng kê các khoản chi của Lý Tam Bửu Vụ xã Minh Hương năm 1787 ghi một khoản: thuê người làm lồng đèn cho cung Trừng Hán, tức nơi thờ trong miếu Quan CôngĐỊA ĐIỂM · MIẾUChùa ÔngDựng trước 1653Trước năm 1653, người Minh Hương và người Việt cùng dựng một ngôi miếu đối diện chợ Hội An, thờ một viên tướng Trung Hoa thua trận đã hóa thành vị thần giữ chữ tín cho cả phố buôn.. Không phải lời kể lại, mà là một dòng chi tiêu — bằng chứng cho thấy xã Minh Hương khi ấy đã trả tiền thuê người làm đèn như thuê một dịch vụ có giá.

Trước khi thành món quà lưu niệm, chiếc đèn lồng đã có việc để làm: đón một cuộc rước, tiễn một đám tang, mừng một ngày quan trên ghé qua phố.

BỐN CÁCH LÀMThế kỷ XVII – XIX

Khung tre dán giấy, khung gỗ chữ Hán

Người Việt giữ lối làm quen thuộc của mình: khung tre, dán giấy, tạo hình bánh ú, ông sao, cá chép, những dáng đèn mà trẻ con rước Trung thu vẫn còn nhận ra. Người Hoa và người Minh Hương đi một hướng khác hẳn: khung gỗ, đèn kéo quân, mặt đèn vẽ chữ Hán mang ý cát tường, hoặc ghi tên dòng họ, hiệu buôn, hội quánĐỊA ĐIỂM · HỘI QUÁNHội quán Phúc KiếnLập 1697 · xây lại 1757–1900Từ một ngôi chùa nhỏ bên sông năm 1697, hội quán của người Phúc Kiến lớn dần qua từng đợt trùng tu thành công trình đồ sộ nhất trong năm hội quán người Hoa ở Hội An. của người đặt làm.

Mặt tiền hội quán Phúc Kiến ở Hội An, một hàng đèn lồng tròn màu đỏ treo dọc dưới mái hiên trước cổng, hai câu đối chữ Hán đỏ hai bên cửa chính. — đèn lồng treo trước một hội quán người Hoa — nơi loại đèn khung gỗ, chữ Hán mô tả ở trên vẫn còn được dùng

Người Pháp đến sau, để lại một lớp đèn bằng sứ, bằng nhôm, thân ghép kính màu. Ông Trần Văn An, Phó Giám đốc Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An, nói ngắn gọn: kinh nghiệm và kỹ thuật từ nhiều phong cách khác nhau đã tụ về Hội An, và chính sự tụ hội ấy tạo điều kiện cho nghề làm đèn lồng phát triển.

Một chiếc đèn lồng Hội An, nhìn kỹ, là bốn cách làm đèn của bốn xứ đứng chung trong một cái khung.

TỪ CÂY TREQuy trình còn giữ tới nay

Ngâm nước muối mười ngày

Tre làm đèn phải là tre già còn tươi. Người thợ nấu tre lên rồi ngâm mười ngày trong nước muối để tránh mối mọt, đem phơi cho khô hẳn, mới vót thành từng nan mỏng, dày mỏng tùy cỡ đèn.

Cận cảnh hai bàn tay một người thợ đang buộc một nắm nan tre đã vót nhọn bằng một sợi dây mảnh, phía dưới là bó nan tre khô xếp trên nền gạch. — nan tre đã vót, buộc lại từng bó trước khi ráp vào khung

Vải bọc ngoài là vải xoa hoặc lụa tơ tằm, chọn loại dai để căng ra không rách. Đèn dựng theo hai công đoạn. Trước làm khung: nan tre gắn vào hai vòng gỗ ở hai đầu, buộc bằng dây dù cho cân. Sau mới bọc vải: cắt sẵn theo cỡ đèn, bôi keo, dán lên khung, cắt tỉa phần thừa. Chuôi treo đèn chỉ là một sợi tơ nhân tạo buộc vào viên bi gỗ, nhỏ nhưng thiếu nó thì không treo đèn lên đâu được.

Từ khi vót nan tới khi dán xong một chiếc đèn mất trọn bốn ngày, trong đó ba ngày dành cho việc vẽ và trang trí — phần việc quyết định một chiếc đèn nhìn ra sao khi lên đèn.

CHÍN KIỂUTiêu chuẩn hóa

Tỏi, tròn, kim cương, dù

Đèn lồng Hội An không phải hình dáng nào cũng được. Chi cục Tiêu chuẩn - Đo lường chất lượng Quảng Nam công bố tiêu chuẩn chín kiểu dáng: đèn tỏi, tròn, kim cương, dù, thùng, quả cà na, đu đủ, trái bí và bánh ú, kích cỡ chung 25 x 120 cm. Ngoài chín kiểu ấy, thợ vẫn làm thêm đèn kéo quân, đèn hoa sen, đèn hình rồng, nhưng đó là hàng ngoài chuẩn.

Khớp nối ở khoé đèn, chỗ cho khung bung ra và xếp lại, làm bằng thép có đường kính từ 0,3 đến 3 mm, còn gỗ làm chuôi đèn phải chọn loại ít nứt, ít co khi trời nóng lạnh. Mọi vật liệu đều phải qua xử lý chống mối mọt, chống nấm mốc, sơn phủ bảo vệ trước khi ráp thành đèn.

Một chiếc đèn muốn được gọi là "đèn lồng Hội An" phải đúng khuôn, đúng vật liệu, đúng cỡ, không phải cứ tre với vải chắp lại là xong.

NGƯỜI NGHĨ RA KHỚP GẬPĐầu thập niên 1990 – 2010

Học theo cây quạt xếp

Không ai biết chắc tổ nghề đèn lồng Hội An là ai. Một số trang du lịch kể tên ông Xã Đường, người chuyên làm đầu lân và đèn cho các đêm hội, các cuộc thi đèn kéo quân. Nhưng chính Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An, khi đăng bài về nghề này, viết thẳng: không ai biết tổ nghề là ai.

Huỳnh Văn Ba quê Thăng Bình, về sống ở Cẩm Nam, làm nghề đan mây tre. Đầu thập niên 1990, ông làm thử vài chiếc đèn tròn khung cố định theo kiểu cũ để bán cho khách. Khách thích nhưng chê khó đóng gói mang đi. Một lần, một người khách Úc ưng một chiếc đèn nhưng đành bỏ lại vì đèn không nhét vừa vali. Chính lần bỏ lại ấy đẩy ông đi tìm cách gấp gọn chiếc đèn.

Trước ông còn có người khác. Theo tư liệu hồi cố dân gian mà Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An ghi lại, phố từng có ông Chánh Diệm chuyên phất lại đèn hỏng, rồi sau năm 1975 có ông Vương Thiệu Quang ở đường Trần Phú đã làm đèn tròn có thể xếp lại được. Cả hai đứng trước Huỳnh Văn Ba trong chuỗi người giữ nghề, dù không ai trong họ được gọi là người mở đầu.

Tôi điều nghiên nguyên tắc bung xếp của chiếc quạt xếp và chiếc dù để tạo ra bộ sườn lồng đèn có thể bung xếp được.

Nghệ nhân Huỳnh Văn Ba

Tháng 12 năm 2010, Chủ tịch nước phong tặng ông danh hiệu Nghệ nhân ưu tú. Khớp gập nhỏ ấy sau này thành lý do đèn Hội An đóng thùng đi được khắp nơi trên thế giới.

HỒI SINH1998 – 1999

Một đêm mỗi tháng không có đèn điện

Nghề đèn lồng từng có một quãng mai một. Ý tưởng gọi nó dậy lại đến từ một người không phải dân Hội An: kiến trúc sư Ba Lan Kazimierz Kwiatkowski, người bỏ nhiều năm trùng tu Mỹ Sơn và Chùa CầuĐỊA ĐIỂM · PHỐ CỔChùa CầuNgười Nhật bỏ vốn, thợ Việt dựng, làng người Hoa giữ, một vị chúa cho ba chữ. Qua tám lần hạ giải, chỗ còn gần như nguyên vẹn của cây cầu bốn trăm tuổi là cái móng., mong có một đêm phố cổ phục dựng lại không khí đầu thế kỷ XX.

Ngày 8 tháng 9 năm 1998, UBND thành phố Hội An thử nghiệm lần đầu "Ngày Phố cổ", sau nhiều vòng góp ý của các cấp, các ngành và người dân trong phố. Đến ngày 23 tháng 2 năm 1999, UBND ban hành Chỉ thị số 03/1999/CTUB, quy định mỗi tháng một lần, vào đúng ngày 14 âm lịch, cả phố cổ tắt đèn điện, người dân và đình chùa treo đèn lồng.

Nhiều thuyền nhỏ đậu sát nhau trên sông Hoài ban đêm, mỗi thuyền treo một hoặc hai chiếc đèn nhỏ thắp sáng màu vàng, cam, xanh, ánh đèn phố cổ phản chiếu lấp lánh trên mặt nước phía xa. — đêm phố cổ trên sông Hoài — người ta thả đèn hoa đăng bằng giấy, một tục đi kèm chứ không phải chiếc đèn lồng khung tre bọc vải của nghề

Từ đó, ai muốn nhìn thấy Hội An lên đèn thật, phải mua đèn thật. Nghề đèn lồng có việc trở lại.

MỘT THƯƠNG HIỆU2008 – 2015

Đứng đầu bảy lễ hội

Ngày 18 tháng 12 năm 2008, Cục Sở hữu trí tuệ Việt Nam cấp giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu hàng hóa tập thể cho sản phẩm đèn lồng Hội An, với 34 cơ sở sản xuất đứng tên tham gia. Ba năm sau, năm 2011, nghề được Hiệp hội Làng nghề Việt Nam phong là một trong chín làng nghề truyền thống tiêu biểu của cả nước.

Năm 2015, tạp chí du lịch Wanderlust của Anh công bố danh sách bảy lễ hội ấn tượng nhất Việt Nam. "Lễ hội lồng đèn Hội An" đứng đầu danh sách ấy, trên cả hội Chử Đồng Tử, lễ hội chùa Thầy và Festival Huế. Cùng năm, Wanderlust xếp Hội An vào top 10 thành phố du lịch được yêu thích nhất thế giới, ở vị trí thứ 5, trên cả Vancouver, Berlin và Roma.

Một tấm giấy chứng nhận của Cục Sở hữu trí tuệ và một hạng nhất trên tạp chí Anh là hai loại giấy tờ khác hẳn nhau, nhưng cùng nói một việc: đèn lồng đã thành của riêng Hội An.

QUY MÔ NGHỀ2007 – 2016

Ba trăm nghìn chiếc một năm

Theo Phòng Kinh tế Hội An, năm 2007 thành phố có 38 cơ sở sản xuất đèn lồng, hơn 200 thợ chuyên nghiệp, làm ra khoảng 300.000 chiếc đèn mỗi năm, doanh thu gần 3 tỷ đồng.

Đến năm 2015, riêng lượng đèn xuất khẩu tại chỗ đã lên 240.000 chiếc, trị giá gần 14,5 tỷ đồng. Năm sau, con số ấy tăng lên 270.000 chiếc, hơn 16 tỷ đồng, giá bình quân 60.000 đồng một chiếc. Vào tháng cao điểm, các cơ sở xuất đi hơn 10.000 chiếc.

Từ một vài nhà làm đèn bán cho khách tò mò, nghề đã lớn thành một ngành xuất khẩu tại chỗ: không cần mang đèn ra khỏi Hội An, khách vẫn tự mang tiền tới.

HÔM NAY2021

Hơn ba mươi xưởng, một năm dịch

Đến năm 2021, Hội An có hơn 30 xưởng sản xuất và hơn 200 cơ sở kinh doanh đèn lồng. Nhưng năm ấy dịch Covid-19 khiến nhiều xưởng phải cắt giảm một nửa nhân công. Bà Nguyễn Thị Diệu Linh, chủ cơ sở đèn lồng Hà Linh ở Cẩm Châu, kể nhân công của bà chỉ làm được nửa tháng, nghỉ nửa tháng vì đơn hàng giảm sút hẳn.

Một sạp bán đèn lồng ở Hội An về đêm, hàng chục chiếc đèn tròn và bầu dục nhiều màu đỏ, cam, xanh dương, tím, vàng treo kín một mặt tiền nhà gỗ mái ngói, hai du khách và một người bán đứng xem trước sạp. — hơn 200 cơ sở kinh doanh sống bằng việc bán lại đèn đã làm sẵn, con số lớn hơn hẳn số xưởng thật sự sản xuất

Dịp Tết năm đó, lượng đơn hàng giảm một nửa so với mọi năm, nhưng sau Tết bà vẫn xuất được hơn 2.000 đèn sang Mỹ và Pháp. Cùng lúc, một lớp thợ trẻ tìm cách làm mới sản phẩm cũ: đèn lồng của Võ Đình Hoàng, mang tên Dé Latana, là mặt hàng thủ công mỹ nghệ đầu tiên của Hội An được đóng bao bì, gắn mã vạch, đạt chuẩn chương trình OCOP.

Máy chẻ tre, máy cắt nan đã thay bớt việc tay chân, nhưng công đoạn dán vải và vẽ trang trí, phần quyết định một chiếc đèn có hồn hay không, vẫn để cho tay người.

MẠNG LƯỚI SÁNG TẠO2023

Wernigerode lên đèn Hội An

Cuối tháng 8 năm 2023, quảng trường trung tâm thành phố Wernigerode ở Đức được thắp sáng bằng hàng trăm chiếc đèn lồng thủ công chở từ Hội An sang, trong lễ hội lồng đèn Hội An lần thứ ba, tổ chức từ ngày 25 đến 27 tháng 8. Cùng năm, một bộ sưu tập thời trang lấy tên "Phương Đông rực rỡ" cũng dùng đèn lồng làm cảm hứng chính.

Ngày 31 tháng 10 năm 2023, nhân Ngày Đô thị Thế giới, UNESCO công bố Hội An là một trong 55 thành phố mới gia nhập Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo, ở lĩnh vực Thủ công và Nghệ thuật dân gian. Mạng lưới khi đó có 350 thành phố ở hơn 100 nước. Cổng thông tin Chính phủ, tường thuật sự kiện này, liệt kê nghề làm đèn lồng là một trong gần 50 nghề thủ công còn hoạt động của năm làng nghề Hội An.

Đèn lồng ra đời để soi sáng một đám cưới, một đám tang trong phố. Bốn trăm năm sau, nó soi sáng cả một quảng trường ở nước Đức.

LẦN THEO MẠCH CHUYỆN

MẠCH NGƯỜI HOA · gốc nghềKhu phố người HoaĐỊA ĐIỂM · KHU PHỐNgười Hoa tới Hội An theo gió mùa và định về theo gió mùa, nên người trong phố gọi họ là người Tàu, nghĩa là người đi thuyền tới. Rồi một số ở lại, và nhà nước phải nghĩ ra một thân phận cho họ.KIỂU ĐÈN HỘI QUÁN · kiểu đèn hội quánHội quán Phúc KiếnĐỊA ĐIỂM · HỘI QUÁNTừ một ngôi chùa nhỏ bên sông năm 1697, hội quán của người Phúc Kiến lớn dần qua từng đợt trùng tu thành công trình đồ sộ nhất trong năm hội quán người Hoa ở Hội An.CÙNG MỘT Ý TƯỞNG · kiến trúc sư KwiatkowskiChùa CầuĐỊA ĐIỂM · PHỐ CỔNgười Nhật bỏ vốn, thợ Việt dựng, làng người Hoa giữ, một vị chúa cho ba chữ. Qua tám lần hạ giải, chỗ còn gần như nguyên vẹn của cây cầu bốn trăm tuổi là cái móng.MỌC LÊN Ở · phố cảng cũFaifo, thế kỷ thương cảngTHỜI ĐẠI · THƯƠNG CẢNGMỗi năm một mùa gió, tàu Nhật, tàu Hoa và tàu Bồ vào một cửa sông ở Quảng Nam rồi ở lại bốn tháng. Chúa Nguyễn thu thuế theo nơi tàu đến, cao nhất là tàu Tây dương, tám nghìn quan một chuyến vào cửa.

NGUỒN

NGUỒN ẢNH

Hoi An Lantern Shop — Elonka Dunin, CC BY 2.5