Nghề đan thúng chai

Cái thúng không đựng lúa

Người Hội An gọi nó là thúng chai. Chữ ấy dùng khắp từ Quảng Bình vào tới sông nước Nam Bộ, chỉ một chiếc thuyền tròn như cái thúng đựng lúa gạo. Thân đan bằng tre, nứt bằng mây hoặc cước, rồi trét dầu rái, chai phà và phân trâu bò theo lối làm xưa. Trần Văn An, người của Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An, chép như vậy trong bài đăng tháng 3 năm 2024.

Pierre Paris, tác giả cuốn *Phác thảo dân tộc học hàng hải Việt Nam*, cũng tả như thế. Theo lời ông mà bài của Trung tâm dẫn lại, thúng được xảm bằng chai, một hỗn hợp của nhựa và phân trâu bò, gọi là cái thúng chai, và phổ biến từ ven bờ Đồng Hới tới Vũng Tàu.

Một cái thúng, trét kín, thành thuyền.

Bốn ý kiến, chưa ý nào có tư liệu

Thúng chai ra đời lúc nào thì chính bài của Trần Văn An đã trả lời: không có tư liệu nào khả dĩ để xác định. Ông kể ra bốn ý kiến rồi không chọn ý nào.

Ý thứ nhất lấy chuyện Trần Ứng Long, bộ tướng của Đinh Tiên Hoàng, đan thuyền tre trét nhựa cho quân qua sông Nhuệ. Truyền thuyết ghi năm 968, nhưng tác giả nghĩ đó nhiều khả năng là loại thuyền nan khác, và hỏi thẳng: thúng chai thì chở được bao nhiêu quân qua sông? Ý thứ hai cho thúng chai gốc Chăm. Bài không thấy tư liệu xác đáng, lại thấy người Chăm ngày nay ít dùng. Một bài khác của cùng Trung tâm có dẫn Inrasara nói người Chăm có thuyền thúng gọi là janưk patih, nhưng tác giả tiếc rằng Inrasara không cho biết nó đan bằng gì và làm ra sao.

Ý thứ ba là của ông Ngô Văn Thanh, người Phú Yên: thúng chai ra đời sau khi chúa Nguyễn mở dải đất miền Trung, vì ngư dân phải ra khơi từ những bãi ngang sóng lớn. Chính ông nói đó là suy đoán, vì chưa thấy công trình nào nghiên cứu chi tiết. Ý thứ tư cho rằng thời Pháp thuộc dân đã nghĩ ra thúng để né thuế tính theo bề ngang lòng ghe. Tác giả của lời ấy không dẫn chứng gì.

Rốt lại, các nhà nghiên cứu của Trung tâm chỉ tạm nhận thúng chai là phương tiện lâu đời của Hội An, xứ Quảng, Đàng Trong. Hội An Ký cũng không đi xa hơn họ.

Một bức ảnh, một cuốn sách

Tư liệu có năm sớm nhất mà bài của Trung tâm nêu là một tấm ảnh. Grossard chụp nó năm 1924 ở Hội An, và nay bảo tàng Quai Branly ở Paris giữ bản ảnh. Theo bài, cảnh trong ảnh dường như là một cuộc đua thúng có chèo trên một đoạn sông.

ảnh · Grossard, 1924, bảo tàng Quai Branly - Jacques Chirac (đăng lại trên hoianheritage.net)

Mười chín năm sau, J.B. Piétri viết cuốn *Thuyền buồm Đông Dương* và dành riêng một đoạn cho thứ xuồng này. Theo bản dịch tiếng Việt mà bài của Trung tâm trích, ông gọi nó là ghe thúng chai, đặc biệt có ở cảng Đà Nẵng rồi từ đó tỏa ra dọc bờ biển. Đó là chiếc xuồng tròn cỡ một mét, có khi hơn chút ít, nhẹ, dễ ủi lên bãi và đặt gọn trên boong. Hầu như ghe câu và ghe giã nào của người Việt cũng mang theo một chiếc.

Ông ghi thêm hai chi tiết. Ở vài vùng Bình Định, trẻ con điều khiển thúng bằng một cú lắc mông. Và những lúc biển động, quanh tàu thuyền đánh cá ven bờ, việc giăng dây câu hay mắc lưới thường do một chú bé ngồi trên thúng làm, nhẹ nhàng như trò vọc nước.

Chiếc thúng đi cùng tàu

Theo Trần Văn An, thúng chai ngày trước làm nhiều việc. Nó chở hàng, chở người từ đất liền ra ghe bầu và tàu buôn rồi chở ngược vào. Nó theo tàu đi xa bờ để câu ngừ, câu mực, theo ghe giã để bủa lưới, hoặc để đựng cá muối. Gặp bão lụt hay lúc khẩn cấp, nó là phương tiện phòng hộ hữu hiệu.

Bài còn tả một buổi sớm ở bãi An Bàng, Phước Trạch, lúc mặt trời vừa nhô lên khỏi đỉnh hòn Lao của Cù Lao Chàm. Thúng nhỏ vượt sóng bạc đầu mà cập bờ, chở cá, mực, ghẹ của chuyến ra khơi đêm trước. Trên mỗi thúng chỉ có một ngư dân và một cây dầm nhỏ.

Rừng dừa Bảy Mẫu và chuyện lắc thúng

Báo Sài Gòn Giải Phóng ngày 28 tháng 5 năm 2018 tả Cẩm Thanh như một làng nghèo sống bằng ngư nghiệp. Mùa biển động bão lũ, thành phố Hội An phải tổ chức cứu đói. Rồi mô hình du lịch sinh thái rừng dừa phát triển. Chủ tịch xã cho biết ở hai thôn làm du lịch, thu nhập bình quân năm 2017 đạt 31,5 triệu đồng một người. Từ tháng 12 năm 2017 tỉnh cho bán vé thí điểm, và tháng 1 năm 2018 bán chính thức. Tháng đầu có hơn 42.000 lượt mua vé vào rừng dừa.

Ông Nguyễn Giang, 64 tuổi, nói với phóng viên: biển động ba tháng, nếu không có nghề chèo thúng này thì cả làng đói. Cùng bài, ông Lê Đình Bảy, 76 tuổi, đổi sang chèo thúng chở khách và kiếm 300.000 đến 400.000 đồng mỗi ngày.

ảnh · Trung tâm Xúc tiến Du lịch Đà Nẵng (danangfantasticity.com), 2025

Số thúng tăng theo khách. Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản ghi năm 2018 Cẩm Thanh có 400 hộ với 918 thúng chạy du lịch, năm 2019 lên tới 1.200 thúng. Báo Tuổi Trẻ bản tiếng Anh, năm 2022, dẫn Ủy ban nhân dân xã nói số thúng ở làng đã nhảy từ chừng 30 lên gần 1.200 trong vài năm. Một người trong làng nhớ có lần đón đoàn khách quốc tế, cả làng chỉ gom được chừng 30 chiếc thúng.

Biểu diễn lắc thúng cũng được đưa vào chương trình du lịch Bảy Mẫu. Năm 2019, theo báo Công luận, Hoa hậu Hàn Quốc Ham So Won đến đây trong một chương trình truyền hình thực tế, văng khỏi thúng và rơi xuống nước. Báo ghi clip ấy gây bão mạng xã hội. Báo Tuổi Trẻ News thì viết rằng khi tour thúng thành mốt sau một chương trình thực tế có hoa hậu Hàn Quốc, khách từ Nam Á đến nhiều hơn. Chữ của hai bài không nêu tên chương trình hay đài phát sóng. Ảnh trong bài Công luận chỉ ghi nguồn “Flavor of Wife”.

Nghề đan còn ở đâu

Nghề đan thì thưa dần. Cuối năm 2020, nhóm khảo sát của Trần Văn An đến Tam Thanh còn thấy vài hộ đan thúng bán. Đến khi viết bài, họ đã ngừng hẳn, vì ngư dân Tam Thanh chuyển sang dùng thúng nhựa. Ông ghi thêm rằng ở nhiều nơi của Quảng Nam, kể cả Cù Lao Chàm, ngư dân dùng chủ yếu thúng nhựa, nghề đan thúng truyền thống không còn chỗ đứng.

Cẩm Thanh còn khác. Ông Trần Quý, chủ một doanh nghiệp du lịch ở Bảy Mẫu, nói tại buổi ra mắt sách ngày 25 tháng 11 năm 2023 rằng đa số thúng ở Cẩm Thanh vẫn đan bằng tre, chỉ một số ít làm bằng nhựa công nghiệp. Buổi ấy ra mắt cuốn *Thúng chai ở Hội An* của Trung tâm, sáu chương, gần 200 trang. Theo báo Văn hóa, riêng Cẩm Thanh khi đó có 1.393 thúng, 1.280 chiếc đang chở khách ở Bảy Mẫu.

Thợ đan thì ở chỗ khác. Báo Văn hóa ngày 26 tháng 5 năm 2024 kể về làng biển Hà Bình, xã Bình Minh, huyện Thăng Bình, nằm trong khu quy hoạch Nam Hội An. Làng có hơn 10 hộ chuyên đan thúng. Họ chọn tre già, ít nhất bốn năm tuổi, chẻ nan, đan, trát phân bò, phơi khô, chà láng, rồi trét dầu rái và phơi lại. Mùa đan rộn nhất từ tháng chín âm lịch đến giáp Tết, khi biển động và tàu nằm bờ. Ông Nguyễn Văn Sinh, hơn 70 tuổi, bỏ biển sau bão Chanchu năm 2006 và quay sang đan thúng cho người khác. Ông đan cho ngư dân theo tàu ra ngư trường Hoàng Sa, Trường Sa, mỗi năm ít nhất khoảng 20 thúng câu. Người làm nghề ở đó nay có thêm đơn đặt từ các điểm du lịch ở Tam Thanh, Bảy Mẫu, Cù Lao Chàm.

“Biển ở đó, nghề biển còn, ngư dân vẫn bám biển, thì nghề đan thúng chai sẽ vẫn còn ở những làng biển”, ông Sinh nói.